Vi nhựa (microplastics) là các mảnh nhựa nhỏ hơn 5 mm – thường khó thấy bằng mắt thường, có thể hẹp như sợi tóc người hoặc rộng như nhẫn cưới. Hạt vi nhựa tồn tại khắp nơi: trong từ nhiên như ở sông, suối, biển, trong cả cơ thể các sinh vật sống như cá, hải sản và đến từ đồ nhựa hàng ngày: chai PET phân hủy dưới nhiệt/UV, hộp nhựa dùng trong lò vi sóng, chảo chống dính mòn, đến túi ni-lông và quần áo tổng hợp. Vi nhựa chứa chất độc như BPA (rối loạn hormone, ảnh hưởng sinh sản), phthalates (tăng nguy cơ ung thư), và kim loại nặng (bệnh tim).
Bài viết giúp bạn hiểu rõ về vi nhựa và các cách đào thải, phòng chống vi nhựa để giảm rủi ro về sức khỏe.
Hạt vi nhựa là gì?
Vi nhựa là các mảnh nhựa nhỏ li ti hoặc sợi nhỏ hơn 5 mm (theo định nghĩa NOAA và các tổ chức khoa học), thường từ micromet đến vài mm – nhỏ đến mức nằm gọn trên đầu ngón tay hoặc không thấy bằng mắt thường.
Có hai loại vi nhựa chính:
- Sơ cấp: Là loại được chủ động sản xuất sẵn để làm nguyên liệu đầu vào của ngành khác (microbeads trong mỹ phẩm, hạt nhựa công nghiệp).
- Thứ cấp: Phân hủy từ nhựa lớn hơn (chai PET, túi ni-lông, lưới đánh cá) do nắng, nhiệt, sóng biển.
Phần lớn vi nhựa trong môi trường hiện nay là vi nhựa thứ cấp, sinh ra từ quá trình phân rã nhựa – khi các sản phẩm nhựa lớn như chai PET, túi ni-lông, hộp nhựa bị nắng UV, nhiệt độ và ma sát cơ học làm vỡ vụn dần theo thời gian. Hạt vi nhựa thứ cấp mới là nguồn gây nguy hiểm, ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Chúng không phân hủy sinh học, tồn tại hàng trăm năm, phát tán vào không khí, lẫn vào không khí chúng ta hít thở, trong thức ăn chúng ta ăn và trong đồ uống của chúng ta.
Ở Việt Nam, vi nhựa rất phổ biến trong sông ngòi (như sông Tô Lịch lên đến 2.522 hạt/m³), ảnh hưởng trực tiếp đến thực phẩm và nước uống.
Xem thêm bài viết: Nanoplastic, một loại vi nhựa cực nhỏ, nhưng nguy hại cho sức khỏe gấp nhiều lần vi nhựa thông thường.
Chúng ta tiếp xúc với vi nhựa như thế nào?
Chúng ta tiếp xúc với các hạt vi nhựa chủ yếu qua 4 đường này
- Ăn/uống: Chai nước nhựa (nguồn cao nhất, đặc biệt khi tiếp xúc nhiệt/UV), hâm thức ăn trong hộp nhựa microwave, trái cây/hải sản hấp thụ từ bao bì hoặc đất ô nhiễm.
- Hít thở: Bụi vi nhựa trong không khí ở ngoài đường và cả ở trong nhà (từ giặt quần áo tổng hợp polyester/nylon).
- Da: Mỹ phẩm chứa microbeads (dù nhiều nước đã cấm).
- Sản phẩm từ nhựa: Chai nước nhựa, chảo chống dính, hâm nóng thức ăn trong hộp nhựa,…
Nghiên cứu cho thấy chai nước nhựa là nguồn lớn nhất hàng ngày. Bạn có thể “nuốt” hàng nghìn hạt/năm mà không hay biết nếu dùng loại nhựa kém chất lượng, không đúng mục đích.
Vi nhựa ảnh hưởng đến sức khỏe thế nào?
Vi nhựa mang chất độc và giải phóng chúng khi phân hủy hoặc tiếp xúc nhiệt:
- BPA: Mimic hormone, rối loạn sinh sản, phát triển thai nhi.
- Phthalates: Thay đổi hormone, tăng nguy cơ ung thư (từ mỹ phẩm, nhựa mềm).
- Kim loại nặng (chì, cadmium): Tích tụ lâu dài, gây bệnh tim.
Chúng xâm nhập máu, tích tụ trong cơ quan (phổi, não, nhau thai), liên quan đến bệnh tim mạch, phổi, rối loạn nội tiết. Nghiên cứu 2025-2026 cho thấy vi nhựa trong máu và não người tăng, nhưng chưa chứng minh 100% nguyên nhân trực tiếp – rủi ro cao hơn nếu tiếp xúc lâu dài.
Cách loại bỏ vi nhựa khỏi cơ thể
Một phần vi nhựa tự thải qua phân (đường ruột). Để hỗ trợ nhanh chóng quá trình đào thải vi nhựa ra khỏi cơ thể hãy:
- Uống nhiều nước lọc
- Ăn thức ăn giàu chất xơ: thúc đẩy nhu động ruột, thải chất thải chứa vi nhựa
- Tập thể dục: thúc đẩy quá trình đào thải chất độc thông qua việc đổ mồ hôi và đi tiêu đều đặn
- Bổ sung probiotics, men vi sinh: giúp hệ tiêu hóa xử lý và loại bỏ chất thải, bao gồm cả vi nhựa
- Vitamin C và E: có thể giúp chống lại tác động tiêu cực của vi nhựa thông qua có chế oxy hóa
Chúng ta không thể bài tiết hết vi nhựa ra khỏi cơ thể, nhưng có thể giảm tích lũy vi nhựa nạp vào cơ thể bằng cách hạn chế tiếp xúc mới.
Xem thêm bài viết: Tác hại của đồ nhựa dùng một lần, có nên từ bỏ hoàn toàn?
Làm thế nào để giảm lượng vi nhựa xâm nhập vào cơ thể?
- Không dùng chai nhựa tái sử dụng lâu dài hoặc đun nóng – Chuyển sang bình thép không gỉ, nhôm hoặc thủy tinh.
- Tránh hâm nóng thức ăn trong hộp nhựa microwave – Dùng hộp thủy tinh, gốm hoặc sứ chịu nhiệt thay thế – an toàn tuyệt đối.
- Chọn nồi chảo thép không gỉ hoặc gang thay chảo chống dính mòn – Thép/gang bền, không phát tán vi nhựa vào thức ăn nếu dùng đúng.
- Giặt quần áo tổng hợp (polyester, nylon) ít hơn, dùng túi lọc vi sợi – Đây là nguồn lớn vi sợi nhựa vào không khí/nước thải. Túi lọc (có bán online hoặc siêu thị) giữ lại hầu hết hạt khi giặt.
- Tránh mỹ phẩm chứa microbeads (hạt tẩy da chết nhựa) và đồ ăn đóng gói nhựa nhiều – Chọn sản phẩm không microbeads, ưu tiên thực phẩm tươi, ít bao bì nhựa.
Đồ nhựa có nguy cơ giải phóng vi nhựa không?
Có – hầu hết đồ nhựa đều giải phóng vi nhựa theo thời gian, đặc biệt khi:
- Đun nóng (microwave, nước sôi).
- Tiếp xúc UV nắng lâu.
- Mòn cơ học (chảo chống dính, chai tái sử dụng).
- Phân hủy tự nhiên.
Không phải tất cả đồ nhựa đều phát tán vi nhựa đáng kể trong quá trình sử dụng thông thường. Chỉ nhựa kém chất lượng, nhựa dùng sai mục đích (như đun nóng loại không chịu nhiệt), hoặc nhựa bị mòn/hư hỏng mới dễ giải phóng hạt vi nhựa lớn.
Các loại nhựa an toàn như PP (#5) và HDPE (#2) – khi dùng đúng cách (không microwave, không đun sôi lâu) – ít phát tán hơn nhiều so với PET (#1) tái sử dụng hoặc nhựa kém chất lượng.
Xem ngay bài viết: Các loại nhựa không an toàn, chú ý gì khi phải dùng hàng ngày?
Loại nhựa nào an toàn, ít giải phóng vi nhựa?
Nhựa tốt:
- PP (mã 5): Chịu nhiệt tốt, ít phân hủy, dùng cho hộp đựng thức ăn lạnh/nóng nhẹ.
- HDPE (mã 2): Bền, an toàn nhất trong nhựa, dùng chai sữa, hộp đựng.
- LDPE (mã 4): Ít phân hủy, tốt cho bao bì lạnh, dùng cho túi đựng bánh mì, túi đông lạnh, màng bọc thực phẩm
Tránh hoặc hạn chế:
- PET (mã 1): Chai nước – dễ giải phóng khi gặp nhiệt cao
- PVC (mã 3): Chứa phthalates cao.
- PS (mã 6): Dễ vỡ, phân hủy nhanh.
- Other (mã 7): Tránh nếu không rõ thành phần; chọn Tritan nếu cần nhựa trong suốt chịu nhiệt
